Na het bekijken van VPRO’s Tegenlichtdocumentaire ‘De strijd om zaad’, maandagavond 11 november 2013, ben ik nog meer geïnteresseerd geraakt in deze toekomstige ontwikkeling. Bij mijzelf leidt dit tot de drang van informatie verzamelen en het internet afstruinen voor een zo evenwichtig mogelijke achtergrond bij de geboden informatie en bronnen in deze documentaire. In het nu volgende laat ik de (on)mogelijkheden van de huidige ontwikkelingen en haar relatie met duurzame vooruitgang en belanghebbenden zien. Deze lopen globaal langs dezelfde breuklijnen als tussen voor- en tegenstanders van de biologische en genetische ontwikkelingen voor mens en milieu. Als leek in deze wereld allereerst mijn kanttekening dat de schrijver geheel niet ‘de waarheid’ in pacht heeft of actief wil oordelen over wat juist of onjuist is in de ‘zadendiscussie’. De documentaire toont dat zich op het verafgelegen Noorse Spitsbergen de ‘Global Seed Vault’ bevindt. Voor de toekomstige biologische diversiteit wellicht wel de belangrijkste kluis ter wereld. De kluis wordt ook wel eens de ‘Bijbelse Ark van Noach’ genoemd voor het veiligstellen van de voedselproductie. De grote initiatiefnemer voor deze kluis de biologisch gedreven Gary Fowler. Hij wil met deze kluis de diversiteit van genetische planten en gewassen voor de voedselproductie op aarde veiligstellen. Veel zaadsoorten zijn wereldwijd al verzameld echter opkomende economieën willen niet zomaar hun zaad afstaan aan de kluis omdat zijzelf de waarde ervan willen verzilveren. Wanneer insecten of plagen muteren dient de kluis als back-up voor het tegengaan van ziekten door hierin genen te vinden die dienen als natuurlijk (en niet genetisch gemanipuleerd) antwoord.
De voorspelde groei van de wereldbevolking in combinatie met het beschikbare landbouwareaal zorgen voor de uitdaging voedselproductie duurzaam te maken voor alle te voeden monden. Daarbij is het volgens de zadenindustrie nodig de uitgifte en het zadenonderzoek te centraliseren en via patenten en octrooien, commercieel maar, vooral biologisch veilig te stellen. Hiertegen ageren wetenschappers uit het veld en ook steeds meer burgers met forse weerstand. De reden ligt in het monopoliseren van de zadenmarkt en het verdringen van het natuurlijke zaad door zogenoemde hybride of ook wel gemodificeerde zaden. Door de Groene Revolutie die zich al decennia voltrekt hebben zogenaamde hybride zaden in de Westerse landbouw hun intrede gedaan. In de ontwikkelingslanden bezitten de boeren nog veelal traditionele zaden. Het verschil tussen hybride – en traditionele zaden ligt bij de boeren in aanschaf en gebruik. De traditionele zaden zijn de laatste duizenden jaren geëvolueerd met natuurlijke omstandigheden en elk jaar opnieuw te gebruiken. De hybride zaden zijn steriel gemaakt en kunnen zich niet voortplanten: ze zijn bestemd voor eenmalig gebruik waardoor ieder jaar opnieuw aanschaf ervan nodig blijkt. Ook verdringen de gemodificeerde zaden de traditionele zaden in de velden. Kort door de bocht zijn de gemodificeerde dominant en resistent voor de op dat moment geldende lokale omstandigheden. De snelle ontwikkelingen in de gentechnologie bewegen, historische vaak gezien bij ingrijpende innovaties, veel tegenstanders tot actie en angstige bespiegelingen. De voorstanders redeneren vanuit wetenschappelijke hoek, oplossingsgericht denken voor mondiale bevolkingsvraagstukken maar vooral ook vanuit commerciële motieven. Zo maakte het moederbedrijf van het in Arnhem gevestigde Innoseeds, in juli van dit jaar, bekend voor honderd miljoen Canadese dollar Pickseed over te nemen. De gentechnologie of genetische modificatie blijkt al langer, vanaf het begin in 1972, omstreden en tegenstand op te roepen. Wat doet ze? Gentechnologie knutselt met DNA-ketens van het ene organisme en brengt die in bij het andere waardoor nieuwe vormen ontstaan. Deze nieuwe vormen zouden in de (vrije) natuur niet zijn voorgekomen zonder menselijk ingrijpen. Bijvoorbeeld het DNA van (dop)heide mengen met dat van een dier of vis waardoor mutaties optreden. Gekscherend komt Arnhem dan toch nog aan zee te liggen doordat stukjes Veluwe gekruist worden met bijvoorbeeld de onderzeese wereld. Beetje ver gezocht geef ik toe, maar toch.
De tegenstanders strijden met volle overtuiging tegen de machtige zadenindustrie. Zo is in Amsterdam ASEED gevestigd. De afkorting van deze internationale campagneorganisatie staat voor Actie voor Solidariteit, Gelijkheid, Milieu en Diversiteit. Zij wil zoals zij het op haar website noemt ‘de structurele oorzaken van milieuproblemen en sociale onrechtvaardigheid’ aanpakken. Dit doen ze door het geven van informatie aan vooral ook jongeren en het voeren van campagnes tegen multinationale ondernemingen die veel machtsinstrumenten hebben. De organisatie richt haar pijlen kort gezegd vooral op gentech, zadenmonopolisten en staat voor voedselsoevereiniteit. Volgens diverse buitenlandse media en bijvoorbeeld de Nederlandse opiniewebsite Joop.nl legde in het voorjaar van 2013 de Europese Commissie een uitspraak voor aan het Europees Parlement. De uitspraak wil dat de zadenuitgifte wordt gereguleerd via voorgeschreven zaden aan land- en tuinbouwers. De uitspraak is volgens tegenstanders tot stand gekomen door de lobby van vooral dominante multinationals en biotechbedrijven zoals Monsanto, Du Pont, Bayer en Syngenta. De vrees bestaat dat kleine particulieren met bijvoorbeeld een volkstuintje of kleine landbouwers hun eigen zaden niet meer mogen gebruiken en financieel afhankelijk raken van de zaadmonopolisten. Wat betekenen de recente ontwikkelingen in beleidswijziging voor jou als liefhebber van tuinieren, de fruittelers in bijvoorbeeld de Betuwe en agrariërs in Arnhem en nabije omgeving? Volgens de laatste berichten lopen de maatregelen voor kleine particulieren en landbouwers niet een zodanige vaart en zijn hoofdzakelijk gericht op de grootschalige plantenteelt en landbouw. Het Arnhemse Loesje heeft via haar posters al eens aandacht gevraagd voor de genetische modificatie via haar leus ‘Het zijn niet alleen de groenten die door Monsanto gemanipuleerd worden’. Ook de wereldwijd georganiseerd vreedzame protestmarsen in grote steden op zaterdag 25 mei 2013 waren gericht tegen de biotechnologische multinational, het Amerikaanse Monsanto. Vooral de aanslag van de door haar genetisch gemodificeerde zaden en bestrijdingsmiddelen op het milieu stond die dag centraal. Ochtendblad De Gelderlander maakte in haar online editie melding van de protestmars in Wageningen. Deze vond gelijktijdig ook in Amsterdam plaats.
Het transhumanisme is een stroming die uitgaat van het omarmen van technologische vooruitgang voor het overleven van de mens in zijn omgeving waardoor wij uiteindelijk posthumanistisch transformeren. De mens als het ware die om te leven losstaat van de natuur door het genetisch modificeren van biologisch leven. Bill Gates wordt wel eens tot de transhumanisten gerekend. Met zijn gelijknamige Foundation heeft hij paradoxaal met enkele bedrijven en de Noorse regering tientallen miljoenen dollars gestoken in de eerder genoemde ‘Global Seed Vault’ ter bescherming van biologische diversiteit op aarde. Tegenstanders van het transhumanisme vrezen voor een (drastische) afname van de wereldbevolking. Voorstanders vinden transhumanisme het antwoord op het bestaande bevolkingsprobleem in verhouding tot de schaarse landbouwgronden en schaarse middelen. In de populaire literatuur beschrijft internationaal auteur Dan Brown in zijn roman ‘Inferno’ de nog steeds tot de verbeelding sprekende reis vanuit het diepst van de hel naar het paradijs zoals beschreven door de vroegere meester Dante Alighieri. De essentie van het ook door mij met veel plezier gelezen boek zou het volgende kunnen zijn. Dit overigens zonder het plot te verklappen voor de lezers die het boek na alle hoofdzakelijk lovende kritieken nog op hun ‘te lezen-lijstje’ hebben staan. Het boek is een pleitbezorger van de boodschap van het transhumanisme die het volgen van de nieuwste technologie als de volgende stap in de evolutie van de mensheid zien waarbij we posthumanistisch voorbij het natuurlijke gaan in het overwinnen van onze fysieke gesteldheid. Amerikaan en wetenschappelijk genie, Ray Kurzweil, beschrijft in zijn boek ‘De singulariteit is nabij’, uit 2005 en in 2011 vertaald in het Nederlands, dat de eerste helft van de 21e eeuw in het teken staat van drie revoluties die elkaar samen versterken namelijk: de Genetica, Nanotechnologie en de Robotica. Kurzweil kan zeker als een transhumanist worden gekarakteriseerd en als groot wetenschapper in kunstmatige intelligentie. De genetica wordt overigens ook wel de ontmoetingsplek van informatie en biologie genoemd. Eenvoudig voorgesteld bestaat al het leven uit informatieprocessen die op hun beurt weer vertaald zijn in softwareprogramma’s. De snelle ontwikkelingen op het gebied van genetica leiden nu al tot toepassingen bijvoorbeeld met genetische technologieën (gebruikt en ontwikkeld door onder andere de zadenindustrie), DNA-ketens en kloontechnologie.
Dr. ir. Visser van het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN) van de Wageningen U(niversiteit)R pleit in de documentaire voor het vrijelijk kunnen beschikken over alle genetische bronnen dus alle zaden. Doordat zaadmultinationals ‘hun zaad’ patenteren kunnen boeren en plantenkwekers niet meer experimenteren met dit zaad in kweekprogramma’s en onderzoek doen. Veel plantenkwekers en belanghebbenden willen dan ook niet dat zaad wordt gepatenteerd. De kwestie is ook in politiek Nederland en in EU-verband aan de orde gesteld. Zelfs genetisch verbeterde soorten dienen dan ook altijd vrij voor onderzoek beschikbaar te zijn zodat de toekomstige voedselzekerheid veiliggesteld blijft. Dit kan volgens directeur Visser niet door zaad te patenteren zoals ondernemingen als bijvoorbeeld Monsanto en Bayer nu doen. De vraag voor nu zou dus kunnen luiden: leidt het zadenmonopolie tot onmogelijkheden in het kweken met (traditionele) zaden, bij kleine boeren en tuinders tot afhankelijkheid met blijvende vernietiging van leven en milieu? Of leidt dit ondanks commerciële belangen tot duurzame vooruitgang en voedselzekerheid voor de toekomstige bevolking op aarde?
Fons Wolterink ©, ‘Zadenmonopolie en duurzame vooruitgang,
(on)mogelijke combinatie?’ Deze tekstbijdrage is als blog gepubliceerd op Arnhem-direct.nl, vrijdag 22 november 2013.