[Wij gaan beginnen en daarom een bericht aan de NSA en andere inlichtingendiensten: geluid en camera aan, digitale data-analyse operationeel, check]

Inleiding
Privacy vormt, als het aan mij ligt, een in essentie zwaar bevochten maar blijvend grondrecht voor de bescherming van de soevereiniteit van ieder mens en deelnemend burger in de samenleving. Dat dit door technologische vernieuwing en in perioden van misbruik door machtige partijen soms onder vuur ligt is al schokkend genoeg. Maar een blijvend debat en discussie dient door voorvechters van privacy en vrijheid aangespoord. Het risico van vervolging en onderdrukking door de gevestigde macht als risico afwegend. Zonder transparantie en openheid over de intenties bij de inrichting van de digitale infrastructuur en de beveiligingswijze door overheden blijven er klokkenluiders en ethische hackers nodig. Ook staatsveiligheid is niet vanzelfsprekend en zeer belangrijk echter niet ten koste van alles. Het doel van staatsveiligheid heiligt niet alle middelen zoals massale surveillance. De Westerse wereld en vooral de VS ziet zich als grootmacht in haar bestaansrecht bedreigd door opkomende economieën als Brazilië, Rusland, India en China, de zogenaamde BRIC-landen. Dit grijpen zij, samen met de afschuwelijke aanslagen van 11 september 2001, aan als patriottistische alibi burgerrechten in te perken en commerciële uitwassen goed te keuren. Rode draad voor behoudt van privacy is wat mij betreft de komende jaren de handelswijze en opstelling van de politiek in de VS en Europa en hun strategische antwoord op afkalvend bestaansrecht in de wereld. Maar ook de bereidheid van wereldburgers te strijden voor vrijheid en soevereiniteit waardoor gezamenlijke doelen haalbaar blijven.

Zoals ik in de uitnodiging voor deze thema-avond al heb geschreven ben ik geobsedeerd door het thema privacy vooral vanwege de schimmigheid bij de uitvoering van de inperking hiervan en de invloed op ieders persoonlijke leven. Specifiek door overheidsdiensten in relatie tot en in samenwerking met vooraanstaande bedrijven. Ligt de macht juist bij de overheid of wordt deze door de commerciële en financiële lobby vanuit de bedrijfswereld onder tafel geveegd? Al sinds de onthullingen van ex-medewerker van de NSA Edward Snowden – in juni 2013 – staat het thema privacy en de grondrechten van burgers nu vol in de schijnwerpers van de nieuwsmedia. Deskundigen op het gebied van informatietechnologie waren al veel eerder afwisselend bezorgd alsook kritisch, meteen vanaf de eerste jaren van het internet.

Achtergrond
Een keerpunt in de handelswijze van de inlichtingendiensten ten aanzien van privacy vormen waarschijnlijk de verschrikkelijke aanslagen van 11 september 2001. De president van de VS riep de ‘War on Terror’ uit en de ingrijpende Patriot Act wordt van kracht alsook het schaduwministerie, Homeland Security in allerijl ingericht. De schok leidde in de VS maar ook wereldwijd aanvankelijk bij velen tot patriottisme. De aanslagen zijn namelijk de tweede aanval op Amerikaans grondgebied sinds Pearl Harbor in 1941. In eerste instantie bevindt iedere wereldburger met gezond verstand zich dan ook op de hand van de president George W. Bush. Echter door verdeeldheid tussen Republikeinen en Democraten in de Amerikaanse politiek en sterke lobby vanuit bankenwereld en bedrijfsleven verandert dit geleidelijk, vooral met de kater van het uitbreken van de schuldencrisis in 2007. Eerst in de VS en vanaf september 2008 mondiaal. Wij als onschuldige burgers hebben niets te vrezen zo wil de overheid ons doen geloven. Uitsluitend terroristen en staatsgevaarlijke lieden worden bespied. Na de onthullingen van Snowden in 2013 over de NSA en de Britse GCHQ weten wij nu wel beter: iedereen is potentiële verdachte en ja, heeft nu, nog veel meer dan vroeger, zijn privéleven te verbergen.

Mijn intenties zijn vanuit het oogpunt van dialoog en discussie associaties en achtergronden bij het privacyvraagstuk benoemen. Door dit veelvuldig te doen in debat en met bijsturing van acties van de elite, met zeer veel macht en autoriteit, blijven surveillanceacties dan zo goed mogelijk besproken. In alle openheid zonder je als burgers in te graven en in de valkuil van een nieuwe Koude Oorlog, eerst op digitaalgebied maar al snel ook in het dagelijks leven, te trappen die de overheid uitlokt. Al eeuwen geleden bij de alleenheersers van koningen en nu in het Parlement zoekt de elite ter voorkoming van revoluties en sociale onrust naar draagvlak bij de burgers. De Britse grondlegger van het worldwideweb, Tim Berners Lee, noemt zelfs een nieuw Magna Carta in het Verenigd Koninkrijk maar ook daarbuiten nodig ter bescherming van de soevereiniteit van de burgers. De Magna Carta is een document dat in 1215 door de Engelse koning werd ondertekend op voordracht van leenmannen die de macht van de koning wilden inperken. Het document is historisch belangrijk voor democratie en vrijheid en heeft nog steeds wereldwijde invloed. Wij dienen dus ook nu, volgens Berner Lee, in het internettijdperk de macht terug te veroveren op de gevestigde orde. Weg met nieuwe Chinese muren.

Hoe staan burgers en overheden erin
Op het moment dat Google met haar Streetview-camera’s de weg op ging stak er een storm van protest op bij onze buren in Duitsland. Staan traditie en wat conservatievere levenswijze van de Duitse burger dwars op deze innovatie of speelt er meer? Doordat Duitsland historisch gezien al met de surveillance en opsporingsmethoden van de Stasi te maken had en een nazibewind heeft voortgebracht leeft het privacybewustzijn bij onze oosterburen veel sterker. In Nederland blijft het tot de onthullingen van Edward Snowden over de NSA en de Britse GCHQ vaak oorverdovend stil. De reden hiervoor kan zijn dat wij wat progressiever zijn ingesteld en nieuwsgierig naar nieuwe technologieën en daaruit voortkomende toepassingen. De laatste tijd waait ook in Nederland een andere wind. De lancering van de ING-campagne voor het verstrekken van bankiergegevens aan derden met toestemming van haar klanten kwam het bedrijf op een storm van kritiek te staan. ING trok na wat omtrekkende bewegingen vervolgens haar plan in. Ook de overname van berichtendienst Whatsapp door Facebook kan eerst weinig goedkeuring van de ineens kritisch geworden Nederlanders wegdragen.

Nederland vervulde altijd al een voortrekkersrol op internet. Er waren belangenbehartigers en partijen die initiatieven namen. Denk aan de oprichting van de Digitale Stad, organisaties als XS4All, Bits of Freedom, Hack de Overheid en Kennisland. De Nederlandse overheid ontwikkelt echter wel steeds meer beleid waarin zij zelf een dubbelrol vervult: richting burgers moedigt zij transparantie aan terwijl ze intern ook heimelijk steeds meer taken voor inlichtingendiensten faciliteert waaronder de MIVD en AIVD. De privacy van burgers is ook hier geen hoofdrecht en de overheid breidt haar macht uit. Op Nederlands grondgebied zijn verschillende militaire locaties waar inlichtingen worden verzameld. Bijvoorbeeld in Burgum, Friesland, waar bewoners de afluisterlocatie al smalend ’it Grutte Ear’ noemen en in de Holterhoek bij Eibergen tegen de Duitse grens. Op deze laatste locatie bevindt zich één van de weinige moderne stations voor opvang van radiosignalen via etherfrequenties in de wereld. De reden: de meeste inlichtingendiensten zijn overgegaan tot onderscheppen van berichten via satelliet en kabelverkeer terwijl verdachten soms juist weer teruggrijpen op ouderwetse communicatiemethoden.

Burgers en internetgebruikers bekommeren zich nog steeds niet echt om de kleine lettertjes van paginalange privacyvoorwaarden bij het downloaden of uploaden van internetdiensten. Het gemak van gratis op korte termijn is leidend en de addertjes onder het gras van latere zorg. Steeds maar weer klikken wij stilzwijgend en onwetend door terwijl het privacybeleid steeds vaker in het nadeel van ons, internetgebruikers, door sociale media-aanbieders en adverteerders wordt aangescherpt.

Twee mogelijke hoofdscenario’s privacy en internet
De eerste is die van angst en een negatief mensbeeld. Wereldleiders, Parlementen en medewerkers die aan de uitvoerende knoppen draaien van wetgevende inrichting van samenleving worden hierdoor geleid. Iedereen die afwijkt van de vastgestelde norm wordt behandeld als dissident en vrijheid van meningsuiting verdwijnt. De journalistieke vrijheid en vrije media worden geleidelijk aan banden gelegd. Men acht het noodzakelijk de geest van onbeperkte vrijheid weer in de fles te krijgen en daarbij is alles geoorloofd. Burgers zijn slechts narcisten en niet in staat tot constructief zelfstandig denken en handelen. Zij dienen in toom gehouden door strakke wetgeving en surveillance. Het optuigen van de infrastructuur voor een panopticon, een surveillancesysteem met een alziend oog zoals bijvoorbeeld Big Brother in Orwells ‘1984’, wordt voortgezet en geïntensiveerd. Het internet gaat verder op slot en gratis bestaat bijna niet meer. Privacy is allang geen grondrecht meer. Doordat nieuwe technologische mogelijkheden en financiële middelen zich ook nog eens bij de zittende elite ophopen blijkt ontsnappen aan het strenge regime onmogelijk tenzij massale opstand uitbreekt met behulp van onorthodoxe middelen. Zijn we zoals de Talking Heads zingen ‘On a road to nowhere’? Anarchie en verzet lijken mij niet de ideale oplossing voor een dialoog en gezamenlijk aanpakken van uitdagingen.

Hoe ziet volgens mij het optuigen van een Panopticon eruit?
1. Via platformen als bijvoorbeeld sociale media en televisieprogramma’s zoals Big Brother en nu Utopia burgers klaarstomen voor een periode met minder privacy;
2. Aanleggen infrastructuur denk aan de NSA, de Britse GCHQ, sociale mediabedrijven, wetgeving (bijvoorbeeld FISA in VS voor surveillance in het buitenland verblijvende Amerikaanse ingezeten), samenwerking met partnerbedrijven in informatietechnologie, banken en anderen;
3. Gebruik maken van intergouvernementele organisaties zoals EU, G20, VN die buiten regeringen van landen om beslissingen nemen en wetgeving aannemen;
4. TTIP, ACTA en andere handelsovereenkomsten tussen VS en vooral EU voor het opleggen van Amerikaanse cultuur en handelswijze aan Europa, als bescherming van VS en tegenwicht voor opkomende grootmachten;
5. Onderdrukken van dissidenten als Julian Assange (Wikileaks), Bradley Manning en Edward Snowden, ingrijpen in krantenredacties van bijvoorbeeld The Guardian in Verenigd Koninkrijk;
6. Van metadata naar persoonlijke data.

Visionairs George Orwell en Aldous Huxley
Bij de inperking van privacy en bewegingsvrijheid kijken twee visionaire schrijvers uit het verleden tegenwoordig veelvuldig om de hoek mee. Bij de Britse schrijver George Orwell gaat het in zijn boek ‘1984’ hier inderdaad om. De Engels-Amerikaanse schrijver Aldous Huxley beschrijft juist het teveel aan keuzes en amusement dat leidt tot apathie. Beide vreesden dus een dystopisch Westerse samenleving. George Orwell kwam als Brits ambtenaar in aanraking met de Sovjet-Unie onder de totalitaire Stalin terwijl Huxley in zijn leven de afkeer van wetenschappelijke vooruitgang en cultuur liet blijken. Beiden voorzien totalitaire samenlevingen geleid door technocraten waarin de inbreng van burgers tot een minimum beperkt blijft. De criticasters van het inperken van privacy bij burgers wijzen vaak naar George Orwell en zijn ‘Big Brother’-gedachte. De voorheen onbeperkte vrijheid in de eerste dagen van internet tot nu wordt ook wel vergeleken met Huxley’s beschrijving waarbij door het massale amusement de kritische geest wordt verruimd en uiteindelijk afstompt.

Het tweede scenario heeft mijn en waarschijnlijk ieders voorkeur. Namelijk die van de weg van liefde. Dit blijft toch de basis voor discussies en vastleggen van voortschrijdende inzichten doordat klokkenluiders, lekkende burgers een belangrijk onderdeel van de samenleving blijken. De VS ziet haar bestaansrecht bedreigt maar blijft samenwerking zoeken met Europa en vooral ook de BRIC-landen. De wereld kiest gezamenlijk voor de strategie van openheid en transparantie om problemen en uitdagingen aan te pakken. Het journalistieke vak blijft essentieel, gewaardeerd en behouden. Vrijheid van meningsuiting en verspreiding van media blijft gewaarborgd. Het bedreigde Westen kiest voor de stap vooruit in plaats van de angst voor haar bestaansrecht waardoor haar legitimiteit onder haar burgers behouden blijft. Het internet blijft open, wel meer gereguleerd voor ieders veiligheid en naar tevredenheid van velen. Data en profielen zijn nu met draagvlak van en respect voor burgers veel geld waard en zijn het nieuwe goud of olie van de 21e eeuw.

Secundair scenario
Het bestaande internet krijgt aanvullende diensten en voorwaarden bijvoorbeeld over netneutraliteit en het decentraal opslaan van data in bijvoorbeeld ieder land of machtsblok in plaats van uitsluitend bij de grote clouddiensten op servers in de VS. De Indiase, Braziliaanse en Duitse regering hebben volgens berichten al plannen in de richting van terughalen van data uit de VS. India pleit zelfs al voor een equinet, een equivalent van internet, losstaand van het huidig internet dat gedomineerd wordt door vooral de Amerikaanse overheid en bedrijfsleven.

Hoe belangrijk is jouw privacy?
Hoe zie jij als aanwezige schrijver en luisteraar jouw recht op privacy? Kun je mij associaties noemen met privacy? Graag jullie reactie..
In een artikel in de Correspondent van 21 oktober 2013 wordt gesteld dat iedereen wel iets te verbergen heeft. Je privacy wordt hierin min of meer gelijkgesteld met je ‘ik’. Een erg belangrijk begrip is ook ‘function creep’ of je weet als burger nooit wat de overheid met het oorspronkelijk doel van registreren, door voortschrijdende technologie, uiteindelijk gaat doen. Een mooi voorbeeld hiervan is het rijbewijs dat eerst diende als bewijs dat je auto mag rijden en uiteindelijk een volwaardig identiteitsbewijs werd. Misschien is dit ook één van de reden dat zoveel mensen bezwaren maken tegen DigiD-toepassingen en het Elektronisch Patienten Dossier ondanks de bewezen voordelen van centrale en meer complete informatie voor medische diagnose.

Een mooi bruggetje bij het persoonlijk ‘Ik heb niets te verbergen’ vind ik in het artikel de volgende en die wil ik jullie niet onthouden:
Ik (besta niet zonder privacy)
Heb (fouten gemaakt die anderen niet mogen weten)
Niks (is veilig in handen van de overheid)
Te (vaak worden data voor andere doeleinden gebruikt)
Verbergen (is de enige manier om daaraan te ontkomen)

In december 2013 brengen meer dan 500 wereldauteurs en vijf Nobelprijswinnaars een gezamenlijke verklaring uit en werd gepubliceerd in The Guardian. Men stelt dat de massale staatssurveillance als onthuld door Snowden en veroordeeld een ondergraving van democratie betreft en afgeremd dient te worden. Ik zie dit als een belangrijk signaal naar de politiek maar ook lezers en burgers dat er meer dan een storm in een glas water gaande is. Dit is echt serieuze boel.

De toekomst van privacy en vrijheid
Bruce Schneier, een Amerikaanse cryptografiedeskundige, beweert deze maand zelfs dat surveillance -systemen het verdienmodel van nu zijn en dat zoveel mogelijk online diensten zijn bedacht om burgers te kunnen bespieden in ruil voor deze diensten. Dat je het maar even weet. Toch levert volgens mij het kop-in-het-zand steken van burgers en het overstappen op versleuteling van diensten weinig op. Wel zorgt het voor een onwerkbare verhouding tussen burgers en overheid en indirect opheffen van democratische wijze van communicatie. Wij als burgers dienen juist niet in de valkuil van angst en online terugtrekken te trappen. De burgers zetten bewegingen in die gevolgd worden door de overheid, wij zijn altijd het draagvlak! De overheid heeft juist baat bij open communicatie met haar burgers en transparantie. Dit voorkomt misschien sociale onrust en geeft de politiek en overheid legitimiteit. Klokkenluiders als Edward Snowden en de Braziliaanse journalist Glenn Greenwald die onophoudelijk over zijn NSA & GCHQ-onthullingen zijn dus onmisbaar voor het publieke debat en duiding van de surveillance activiteiten. Overheden zien hen misschien als moderne anarchisten. Voor het transformatieproces waarin wij nu mondiaal ons bevinden hebben wij broodnodig dwarsdenkers en mensen die hun nek uitsteken nodig. Dit helpt ons allemaal, wel met het nodige vallen en opstaan, via nieuwe technologische ontwikkelingen verder met behoudt van vrijheid en welzijn. Zonder mensen die een beetje uit de pas lopen bloedt de creativiteit dood.

Ieder individu, jij en ik, kiest momenten van privacy in je persoonlijke levenssfeer te allen tijde zelf en leeft zijn eigen leven met alle eigenaardigheden en kwaliteiten die in rust rijpen. Dit maakt mensen uniek en doet talent ontwikkelen waarbij creativiteit gedijd. Zonder dat wij geleefd of zelfs maar door dit gevoel worden bekropen. Wij hebben, ondanks dat de overheid ons anders wil doen geloven, allemaal zeker wel iets te verbergen als ‘brave’ burgers. Onze eigenwaarde, eigenaardigheden, persoonlijke levenssfeer, schaamtevolle gewoontes en meer van dat. Een podium en schijnwerpers kies je wanneer je daar aan toe bent in dialoog met de openbare ruimte. De zanger Thé Lau geeft hopelijk met zijn band The Scene een fantastisch laatste concert op Pinkpop in het weekend van 7 juni aanstaande.

Naast technocraten en leiders die beslissen over burgers en samenlevingen zijn creatieven en strijders voor rechtvaardigheid en tegen onderdrukking van levensbelang. Zij zijn het bloed en zuurstof van een moderne samenleving met kansen voor iedereen en een beperkte invloed van angst. Privacy is ons levensbloed en bewegingsvrijheid de zuurstof.

[einde van mijn bijdrage, NSA en diensten: geluid en camera, digitale datasurveillance uit, check]

Bijdrage thema-avond ‘privacy, wassen neus?’ ©Fons Wolterink, Schrijversplatform Arnhem (SpA), dinsdagavond 22 april 2014, Boekhandel Hijman Ongerijmd, Arnhem